Zachowek – komu przysługuje i jak go skutecznie dochodzić
Zachowek to jedno z tych pojęć prawa spadkowego, które pojawia się najczęściej wtedy, gdy po śmierci bliskiej osoby dochodzi do napięć, rozczarowania albo poczucia niesprawiedliwości. Możesz być przekonany, że skoro spadkodawca sporządził testament i wskazał w nim inną osobę, to nie masz już żadnych praw. Tymczasem polski Kodeks cywilny chroni najbliższych członków rodziny i w określonych sytuacjach pozwala im domagać się zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej właśnie tytułem zachowku.
Jeżeli Twoja sprawa dotyczy sporu rodzinnego, darowizn przekazanych jeszcze za życia albo testamentu, którego skutki są dla Ciebie niekorzystne, rozsądnie jest skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. BS Kancelaria może wesprzeć Cię w analizie sytuacji, wyliczeniu należnego roszczenia, przygotowaniu wezwania do zapłaty i prowadzeniu sprawy o zachowek, tak abyś nie stracił czasu ani swoich uprawnień.
Czym jest zachowek
Zachowek nie oznacza automatycznie prawa do konkretnego mieszkania, domu czy działki. W świetle przepisów jest to roszczenie o zapłatę określonej kwoty pieniężnej, która ma zabezpieczyć interes najbliższej rodziny spadkodawcy. Kodeks cywilny stanowi, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku lub jego uzupełnienia. To właśnie dlatego nawet pominięcie w testamencie nie zawsze zamyka drogę do dochodzenia swoich praw.
Komu przysługuje zachowek
Prawo do zachowku nie przysługuje każdemu członkowi rodziny. Ustawa przyznaje je zstępnym, czyli przede wszystkim dzieciom i wnukom, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. Wysokość zachowku co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak jesteś trwale niezdolny do pracy albo jako zstępny jesteś małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału. Przy obliczaniu podstawy bierze się pod uwagę także niektórych spadkobierców, którzy odrzucili spadek albo zostali uznani za niegodnych, natomiast nie uwzględnia się tych, którzy zrzekli się dziedziczenia lub zostali skutecznie wydziedziczeni.
W praktyce bardzo ważne jest także to, że zachowek może zostać wyłączony przez wydziedziczenie, ale nie wystarczy samo ogólne stwierdzenie w testamencie. Kodeks cywilny wymaga, aby przyczyna wydziedziczenia wynikała z treści testamentu, a same podstawy są ściśle określone w ustawie. Chodzi między innymi o uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, popełnienie wobec niego lub jego bliskich umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.
Jak obliczyć i dochodzić zachowku
Aby ustalić, ile naprawdę wynosi zachowek, trzeba najpierw obliczyć wartość udziału, jaki przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym, a następnie zastosować odpowiedni ułamek, czyli jedną drugą albo dwie trzecie. Przy obliczeniach dolicza się do spadku niektóre darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. To właśnie dlatego osoba, która formalnie nie odziedziczyła dużego majątku po śmierci bliskiego, wciąż może odpowiadać za uzupełnienie zachowku, jeżeli wcześniej otrzymała od spadkodawcy cenne składniki majątku.
Skuteczne dochodzenie zachowku zwykle zaczyna się od analizy dokumentów, czyli testamentu, aktów stanu cywilnego, informacji o składzie majątku oraz danych o darowiznach dokonanych za życia. Kolejnym krokiem najczęściej jest wezwanie do zapłaty skierowane do osoby zobowiązanej. Taka próba polubownego zakończenia sporu bywa ważna nie tylko praktycznie, ale też dowodowo, bo pokazuje, że próbowałeś rozwiązać sprawę bez procesu. Jeżeli druga strona odmawia, pozostaje wniesienie pozwu do sądu cywilnego. Sprawy spadkowe co do zasady rozpoznają sądy powszechne, a samo potwierdzenie praw do spadku może nastąpić przed sądem albo u notariusza, co bywa istotne przy kompletowaniu dokumentów do sprawy o zachowek.
O jakich terminach musisz pamiętać
W sprawach o zachowek czas ma ogromne znaczenie. Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli natomiast dochodzisz roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin wynosi pięć lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Przekroczenie tego terminu może sprawić, że druga strona skutecznie podniesie zarzut przedawnienia i odzyskanie pieniędzy stanie się znacznie trudniejsze albo niemożliwe.
To właśnie dlatego nie warto odkładać działania na później. W wielu sprawach największym błędem nie jest nawet zła argumentacja, lecz zbyt późne rozpoczęcie gromadzenia dokumentów i ustalania wartości majątku. Im szybciej sprawdzisz, czy przysługuje Ci zachowek, tym większa szansa na skuteczne dochodzenie roszczenia.
Podsumowanie
Zachowek ma chronić najbliższych przed całkowitym pominięciem w spadku i dlatego w polskim prawie stanowi ważne narzędzie dochodzenia sprawiedliwości po śmierci bliskiej osoby. Jeżeli jesteś dzieckiem, małżonkiem albo rodzicem spadkodawcy, a testament lub wcześniejsze darowizny pozbawiły Cię udziału w majątku, powinieneś sprawdzić, czy możesz żądać zapłaty zachowku. Kluczowe znaczenie ma tu prawidłowe ustalenie kręgu uprawnionych, wartości spadku, doliczanych darowizn oraz pilnowanie pięcioletnich terminów przedawnienia.
Artykuł sponsorowany
